Program

Ład przestrzenny to takie ukształtowanie przestrzeni, które tworzy harmonijną całość oraz uwzględnia w uporządkowanych relacjach wszelkie uwarunkowania i wymagania funkcjonalne, społeczno-gospodarcze, środowiskowe, kulturowe oraz kompozycyjno-estetyczne. Polskie środowisko zbudowane zdaje się zupełnie nie odzwierciedlać tej definicji ładu zawartej w ustawie, a chaos przestrzenny wg raportu prof. Śleszyńskiego „generuje znaczące koszty ekonomiczne, których wartość została oszacowana na przynajmniej 84,3 mld zł rocznie”. Co istotne, koszty te ponoszą mieszkańcy, przedsiębiorcy i państwo, w tym samorządy. Co się stało z urbanistyką na usługach obywateli i podstawą prawa miejscowego? Jakie braki w systemie powodują, że porządek urbanistyczny jest jedynie tam, gdzie dominuje tkanka historyczna? Co robią komisje urbanistyczno-architektoniczne jako ciała doradcze? Dlaczego architekci są poza systemem i występują jako petenci czy pełnomocnicy, a nie jako kompetentni partnerzy w projektowaniu urbanistyki? Architektura należy do kwestii o znaczeniu publicznym, a w interesie całego społeczeństwa leży określenie roli i wzajemnych relacji uczestników procesu kształtowania ładu przestrzennego. Jest to zatem jeden z najważniejszych elementów polityki architektonicznej która nie może być dokumentem teoretycznym. Czas uznać, że dobrze zaprojektowana przestrzeń to nie luksus, lecz prawo obywatelskie i warunek konieczny dla zdrowego rozwoju gospodarczego kraju.

W przypadku profesji architekta zaufanie można rozpatrywać na wielu poziomach, jednak punktem wyjścia do każdego z nich powinna być ustawowa ochrona zawodu. Fundament w postaci ustawy pozwoli na budowanie zaufania opartego nie tylko na przypadkowych dobrych lub złych doświadczeniach, lecz także na umocowaniu w systemie. Udział architektów jako ekspertów w kształtowaniu polityki przestrzennej, ich obecność w pracach organów samorządowych, a co za tym idzie – realny wpływ na to, aby środowisko zbudowane odpowiadało na wyzwania współczesności, to czynniki, które otwierają możliwości skutecznego działania na rzecz dobra publicznego.

Odpowiedzialnością za jakość polskiego środowiska zbudowanego nie mogą być obarczani wyłącznie architekci, nie mają oni bowiem większego wpływu na mechanizmy decyzyjne ani na regulacje prawne czy administracyjne. Środowisko architektoniczne jest jednak gotowe do przyjęcia na siebie znacznie szerszego zakresu odpowiedzialności, który wynikałby z aktywnego włączenia tej grupy zawodowej do procesów kształtujących politykę przestrzenną na poziomie zarówno regionalnym, jak i krajowym.

Brak skutecznej polityki mieszkaniowej coraz mocniej daje się we znaki społeczeństwu, powodując jego narastającą frustrację. Dostępność dobrze zaprojektowanych mieszkań, czyli spełnienie podstawowej – wydawałoby się – potrzeby, w krajach rozwiniętych powinno być standardem. Do tego jednak daleka droga, a działania należy rozpocząć od zmiany myślenia o budownictwie mieszkaniowym i potraktowania go jako złożonego systemu, w którym ważne jest coś więcej niż liczba metrów kwadratowych. Miejsce do życia to bowiem także najbliższe otoczenie, sąsiedztwo, dzielnica i całe miasto. Rodzi się przy tym możliwość budowania lokalnej wspólnoty, której w obecnych czasach przypada kluczowe zadanie, polegające na wzmacnianiu odporności społeczeństwa oraz przestrzeni miejskiej, wreszcie – odpowiednie zarządzanie istniejącymi zasobami. Przyjęcie polityki architektonicznej to kamień milowy na drodze do rozwiązań, mogących pomóc sprostać temu bardzo trudnemu zadaniu.

Jak osiągnąć równowagę – w kontekście społecznym, klimatycznym, wizualnym, zdrowotnym? Przestrzeń, kształtowana przez architektów, przy udziale wszystkich interesariuszy procesu inwestycyjnego i systemu wspierającego innowacje, pomaga zachować balans na wielu poziomach. Polityka architektoniczna dotycząca tego obszaru ściśle łączy się z gospodarką, surowcami, polityką klimatyczną czy społeczną. Zrównoważony rozwój to coś więcej niż budownictwo niskoemisyjne. Jest to cały proces zarządzania powstającą architekturą, ale również wykorzystania istniejących zasobów, tak aby z jednej strony sprostać wymaganiom współczesności, a z drugiej – ograniczyć zbędne koszty środowiskowe, zdrowotne, surowcowe. To nowy paradygmat, który w imię lepszej przyszłości dąży do odzyskania zachwianej równowagi.

W tworzeniu się lokalnej tożsamości mieszkańców – tak ważnej dla zachowania ciągłości oraz uodpornienia na kryzysy – niebagatelną rolę odgrywają architektura i urbanistyka. Tym bardziej zakorzenią się one w przestrzeni, im większy będzie udział społeczności w kształtowaniu lokalnych reguł. Zgodnie z zasadą nic o nas (i dla nas) bez nas – konsultacje powinny mieć stałe miejsce w ważnych interwencjach krajobrazowych. Rola architekta, jako przewodnika, tłumacza i negocjatora, jest tu nie do przecenienia. Takie spotkania nie tylko owocują dobrymi projektami, lecz także pokazują, że zaufanie publiczne rodzi się z dialogu, a nie z definicji zawodu. Partycypacja społeczna powinna bezsprzecznie zająć ważne miejsce w polityce architektonicznej, aby przekształcana przestrzeń odpowiadała na rzeczywiste potrzeby jej użytkowników, była przez nich szanowana i traktowana jako wartość.

Polska to nie tylko metropolie. Jej częścią są także średnie i małe miasta – zarządzane m.in. przez wójtów, burmistrzów – w których mieszka łącznie 18 milionów ludzi. Średnich miast jest ponad 250, a według Polskiej Akademii Nauk prawie połowie z nich grozi społeczno-ekonomiczna zapaść. Przyczynami takiego stanu rzeczy są m.in.: wyludnienie, upadający przemysł, bezrobocie, problemy mieszkaniowe, utrudniony dostęp do ochrony zdrowia, smog, układy polityczne czy starzejące się społeczeństwo. Czy możemy architekturą i urbanistyką uratować małe miasta? To nie lada wyzwanie, ale właśnie zaprowadzenie ładu w takich miejscach zbuduje wizerunek architektoniczny całego kraju i – co równie ważne – dobrostan społeczeństwa, bo urbanistyka i architektura małych miast szanując kontekst zawsze będą blisko człowieka.

Umiejętność krytycznego spojrzenia na otaczającą nas rzeczywistość oraz towarzysząca mu refleksja stanowią podstawę rozwoju społeczeństwa. Uwrażliwianie na piękno i jakość otoczenia powinno więc zająć stałe miejsce w programach powszechnej edukacji. Świadomość wartości dobrze zaprojektowanej przestrzeni rodzi chęć angażowania się w procesy decyzyjne czy planistyczne, pozwala na partycypację opartą na konstruktywnym dialogu. Jest to zatem fundament polityki architektonicznej, bez którego jej realizacja będzie utrudniona. Lekcję do odrobienia mają także architekci – biegłość w komunikowaniu się ze społeczeństwem staje się kompetencją obligatoryjną, a system kształcenia przyszłych adeptów zawodu powinien ewoluować wraz ze zmianą podejścia do projektowania.

Warunkiem rozwoju nowoczesnego państwa jest umiejętne korzystanie z zasobów dziedzictwa kulturowego i dbałość o jego kondycję. Kompetentnie zorganizowana ochrona zabytków oraz dóbr architektury współczesnej to zatem kolejny fundament skutecznej polityki architektonicznej, a udział architektów, którzy dzięki swojej wiedzy i doświadczeniu są w stanie krytycznie i elastycznie podejść do pracy z wartościową tkanką, stanowi ważne ogniwo takiego systemu. Zapobieganie bezrefleksyjnemu przekształcaniu czy wręcz burzeniu zabytków leży w interesie całego społeczeństwa, którego tożsamość w znakomitej części jest zbudowana na dziedzictwie kulturowym. Nowe życie budynków to dziś główny nurt architektury europejskiej. Polska, na drodze do lepszej przyszłości, powinna więc najpierw zaliczyć egzamin z zaopiekowania się przeszłością. Zaowocuje to wieloma korzyściami – gospodarczymi, klimatycznymi, społecznymi czy kulturowymi.

W świecie nękanym przez różnorodne kryzysy, m.in. klimatyczny, wojenny czy migracyjny, mówienie o pięknie może wydawać się nie na miejscu. Czy można jednak przyjąć, że bez niego będziemy mogli osiągnąć równowagę, poprawić jakość życia, chronić dziedzictwo i – ogólnie rzecz ujmując – kształtować przestrzeń? Piękno, choć rozmaicie odczuwane, wydaje się nieodzownym warunkiem dobrego życia, tym bardziej potrzebnym w czasach tak dużego niepokoju. Powinno stanowić ważną cechę każdego projektu, ponieważ wtedy istnieje szansa, że będzie służyło ludziom. Mimo że nie ma uniwersalnej definicji tego pojęcia, można pokusić się o stwierdzenie, że piękno jest obecne w większości cenionych obiektów, które powstały na przestrzeni wieków i powstają do dziś. Architektura, jako sztuka na wskroś humanistyczna, nie powinna o nim zapominać.